In 2024 startten Stichting ONSbank en Kansfonds een pilot: tien jongeren die het ONSbank-basistraject succesvol hadden afgerond, werden geselecteerd om hun schulden in één keer af te lossen: In Één Keer Schuldenvrij. Tijdens de start worden ze volledig schuldenvrij gemaakt en parallel daaraan krijgen zij bijeenkomsten en begeleiding. Een bijzondere kans voor deze oud-deelnemers en meteen ook een onderzoeksproject; wat gebeurt er als je de financiële last wegneemt? Is een nieuwe start dan vanzelfsprekend? In 2025 kregen we van Kansfonds de kans om een tweede editie te doen. Niet als herhaling maar als doorontwikkeling. Gewapend met de lessen uit de pilot bouwden maakten we nog een aantal jongeren schuldenvrij.
Dit zijn de belangrijkste inzichten die we onderweg opdeden:
Les 1: Schuldenvrij betekent niet automatisch stressvrij
Misschien wel de belangrijkste les. Toen de eerste deelnemers schuldenvrij werden, zou een buitenstaander opluchting verwachten. En die was er ook, maar er gebeurde nog iets. Want wat doet het met je als je de ene dag gebukt gaat onder schulden en na dit traject de vrijheid en mogelijkheid krijgt om met een schone lei te beginnen? Bij sommige jongeren kwam juist ruimte voor emoties die jarenlang onder de oppervlakte hadden gezeten. Werkstress, onzekerheid, trauma, relationele problemen of angst verdwenen niet op hetzelfde moment als de schulden. Ze kwamen juist naar boven. Zoals groepscoach Odair het omschrijft: "Schuldenvrij wil nog niet zeggen dat je meteen vrij bent van alle krasjes op je plaat." Schulden laten sporen na. Niet alleen op een bankrekening, maar ook in gedrag, zelfbeeld en vertrouwen. Groepscoach Odair heeft naast hen gestaan in het proces in en naar een schuldenvrij bestaan. Tijdens dit traject staken wij meer tijd in nazorg, externe ondersteuning en waar nodig doorverwijzing.
Les 2: Gedrag verander je niet met een betalingsregeling
Jarenlang leven in schaarste is een sluipmoordenaar: het verandert je denken. Je leert overleven, je reageert vluchtiger vanuit stress, je neemt beslissingen die logisch zijn binnen voortdurende onzekerheid, maar die je later juist weer in de problemen kunnen brengen. Daarom bestond het Schuldenvrij Project niet alleen uit het afkopen van schulden. De deelnemers volgden in een half jaar vijf bijeenkomsten waarin de volgende thema's aan bod kwamen:
Workshop 'Bouwen op jouw dromen'
Workshop ‘Geldverleidingen, psychologie achter geld- en impulsgedrag’;
Workshop ‘Weerbaarheid’;
Workshop ‘Ademhaling, stressregulatie en grenzen stellen d.m.v. boksen’;
Afsluiting en terugblikken.
Zo kregen de deelnemers inzichten in hun eigen gedrag en verdiepende handvatten om andere keuzes te maken dan hoe ze dat hiervoor gewend waren te doen.
Les 3: Ervoor klaar zijn is méér dan financiële administratie op orde hebben
Een nieuwe vraag die tijdens de tweede editie centraal kwam te staan: Is iemand eigenlijk klaar voor deze stap? Odair: "Schulden kun je aflossen, maar iemand moet ook klaar zijn om zonder die schulden verder te gaan." Dat gaat verder dan een compleet schuldenoverzicht. Het betekent ook:
-is er voldoende stabiliteit?
-kan iemand verantwoordelijkheid nemen?
-is er ruimte om nieuwe gewoontes vol te houden?
-is iemand mentaal klaar voor een nieuwe start?
Door deze vragen verschuift de aandacht naar wat een jongere nodig heeft om daarna een nieuwe basis vast te houden.
Les 4: Het basistraject blijkt de basis en is dus onmisbaar
Geen van de deelnemers stapte direct het Schuldenvrij Project in. Iedere jongere had eerst het reguliere ONSbank-programma (het basistraject) doorlopen. Daar leerden ze hulp accepteren, vertrouwen voelen, overzicht creëren, hun verhaal delen en weer verantwoordelijkheid nemen voor hun (financiële) situatie. Pas daarna ontstond de basis waarop een schuldenvrije toekomst echt kans van slagen heeft. Het basistraject maakt jongeren niet alleen financieel sterker: het maakt hen klaar voor een volgende stap.
Les 5: Kleine groepen zorgen voor grote doorbraken
Het Schuldenvrij Project werkt bewust met een kleine groep. Hierdoor is er genoeg ruimte voor persoonlijke gesprekken, maatwerk en vertrouwen. Volgens groepscoach Odair ontstaan juist daardoor andere gesprekken dan tijdens grotere groepsbijeenkomsten. De deelnemers herkennen elkaars worstelingen, spiegelen elkaar en durven eerlijker te zijn. Dat versnelt verandering.
Les 6: Een schuldeiser kan het verschil maken
Tijdens de pilot leerden we minstens zoveel over de systemen als over de jongeren die deelnamen. Want als het financieel misgaat, hebben niet alleen persoonlijke omstandigheden invloed op de weg vooruit, maar ook de manier waarop ons systeem is ingericht. Sommige schuldeisers dachten actief met ons mee. Andere organisaties hielden vast aan regels. Zo kregen we nog steeds reacties als: "Deze persoon is jong en heeft na de studie nog alle tijd om te betalen." Alsof jong zijn betekent dat je alles maar moet kunnen dragen. Alsof je toekomst en rust minder waard zijn dan geld. Gelukkig zagen we tijdens deze editie een duidelijke verandering. Instanties als de Belastingdienst, DUO en het CJIB werkten merkbaar constructiever mee dan tijdens de pilot. Dat laat zien dat verandering mogelijk is. Wij zijn dankbaar voor hun inzet en de open houding waarmee zij hebben bijgedragen.
Les 7: Vertrouwen blijkt een belangrijker startpunt dan controle
Veel jongeren komen binnen met de overtuiging dat instanties hen toch niet zullen geloven. Dat maakt hulp vragen ingewikkeld. De woorden van deelnemer Salia vatten dat misschien wel het mooiste samen: m"Ik sta hier als iemand die eindelijk leert zichzelf te vertrouwen. En dat… is misschien wel de grootste rijkdom." Dat vertrouwen in jezelf maar ook vertrouwen hebben in hoe de mensen om je heen met je omgaan (en dat je dat eigenlijk zelf in de hand hebt), blijkt een soort primaire veiligheid en de motor achter duurzame verandering.
Lees hier het volledige spoken word-gedicht van Salia.
Les 8: Ontwikkeling laat zich vaak op onverwachte manieren zien
Een van de deelnemers zei voorafgaand aan een ademhalingsworkshop: "Ik heb daar echt geen zin in." Vandaag mediteert hij iedere dag. Het lijkt een klein detail, maar zulke veranderingen laten perfect zien dat gedragsverandering niet altijd begint bij anders omgaan met geld. Soms begint het met leren zitten, ademen, voelen, uitzoomen: uit de overleef-stand komen.
Les 9: en schuldenvrije toekomst bouw je samen
Het Schuldenvrij Project is een samenwerking tussen jongeren, groepscoaches, schuldrustcoaches, schuldeisers en Kansfonds. Juist die combinatie maakt het verschil. We zien jongeren letterlijk opveren wanneer de financiële druk wegvalt. Er ontstaat ruimte voor werk, opleiding, ondernemerschap, relaties en toekomstplannen. Er ontstaat ruimte voor geluk. Tijd om weer mens te zijn.
We blijven leren
Ook deze tweede editie zien we niet als eindstation. We zullen geen volgende editie hebben maar wel deze ervaring meenemen in onze huidige aanpak in de basistrajecten. Elke deelnemer, elke schuldeiser en elke bijeenkomst levert waardevolle informatie op. Want als we iets hebben geleerd, dan is het dat duurzame schuldhulp niet draait om één oplossing, maar om de juiste combinatie van financiële rust, psychologische begeleiding en menselijk vertrouwen.
Het Schuldenvrij Project laat zien dat investeren in de toekomst van jongeren niet alleen hun leven verandert, maar uiteindelijk ook de samenleving sterker maakt. Zoals de deelnemer zei: ''The only way is up. Als je eraan begint is geen andere weg dan de weg omhoog. Het kan alleen maar beter worden dan het was.”
Lees ook de eerste editie via het artikel ‘In één keer schuldenvrij: onderzoeksproject met Kansfonds’